Select Page

Bernardo Bertoluči – ljepota zarad ljepote

Bernardo Bertoluči – ljepota zarad ljepote

Bernardo Bertoluči rođen je u Italiji, u Parmi, 1941. Kao mlad je bio pod uticajem oca Atilija, poznatog pjesnika, teoretičara i istoričara umjetnosti, i već se u ranoj mladosti okreće poetici. Međutim, tokom kasnijih godina daje prednost ekranizovanoj naraciji i već ’61. godine asistira na filmu (nakon napuštenih studija književnosti u Rimu). Ljepota i revolucija, ljepota i politika sintagme su kojima se u najkraćem može opisati Bertolučijevo umjetničko stvaralaštvo. Umberto Eko će napisati “Istoriju ljepote” koja je ujedno istorija umjetnosti, istorija ljudske misli, osvrt na realizaciju ideje o ljepoti posredstvom ženskog tijela kroz vjekove, razotkrivajući pogled čovjeka-svjedoka svog vremena u svevremenskoj funkciji. Bertoluči će ekranizovati svoju žudnju za ljepotom dugim kadrovima, upotrebom široke palete boja, scenografijom i kostimima dajući poeziji vizuelni identitet.

ROME, ITALY - OCTOBER 18: Director Bernardo Bertolucci attends 'Io e Te' photocall at Visconti Palace Hotel on October 18, 2012 in Rome, Italy. (Photo by Elisabetta A. Villa/Getty Images)

Oskarom nagrađivani režiser
pscarBernardo Bertoluči je 3 puta nominovan za Oskara, a nagradu za najboljeg režisera je dobio 1987. godine za film “The Last Emperor (Poslednji kineski car)”

Njegovi filmovi nisu ni stilska ni tematska savršenstva, jer ona sama po sebi ne čine zadovoljstvo, ne pripadaju ljevičaru i poeti kakav je Bertoluči. Zato nam se otima utisak da su njegovi filmovi s namjerom nedovršeni, da tematski i stilski plan njegovih ostvarenja nose ne samo ideju koja vodi ka realizaciji filma već ideju-misiju Bertolučijevog života koji se očitava u zadovoljstvima svih vrsta i razmjera, u ljepoti zarad ljepote, umjetnosti radi umjetnosti, erotici zarad erotike. Takva ideja vodilja svakako da podsjeća na Francuze, na njihov novi val, na Godara. U jednom intervju Bertoluči čak i iskazuje žal što nije rođen u Francuskoj, prijestonici nadahnuća i inspiracije, objasnivši italijanskoj javnosti: “Zato što je francuski – jezik filma!”

Film “Sanjari (The Dreamers)” snimljen je 2003. godine i počinje prikazom scena protesta ispred francuske kinoteke, rabijanjem mirnih demonstracija 1968, kada se one šire i na ostale države. U filmu su, uz Godarovu dozvolu, korišćeni i kadrovi iz filmova “Neobična banda” i “Do poslednjeg daha”, čime je posredno ispjevana oda francuskoj filmskoj umjetnosti.

Na interdisciplinarnom nivou film korespondira sa svim vrstama umjetnosti. Na planu simbolike za temu se uzima mladost, ona mladost koja dolazi nakon posleratne generacije, koja drugačije sanja i doživljava čulstvo, erotiku, koja onirički proživljava svoje iskustvo i sanja o budućnosti. Teorija sna najeksplicitnije je razrađena u ovom filmu. Rokenrolom se komentariše tematika filma, bunt se “kotrlja” kroz svaki kadar i scenu, jer za Bertolučija mladost i jeste bunt.

Sjajna Eva Green u "Sanjarima"

Sjajna Eva Green u “Sanjarima”

Metju, Amerikanac, onaj je čijim očima upoznajemo svijet filma. Njegov dolazak u Pariz jednak je našem ulasku u svijet “Sanjara”. Izabela i Teo reflektori su pariske studentske atmosfere: slobodni, divlji, i inspirisani umjetnošću, u kontrastu su dati u odnosu na zbunjenog, konzervativnog Amerikanca koji se prvi put susreće sa revolucijom, seksom i slobodom. Svakako, lik Metjua nas podsjeća na mladog Bertolučija – on je jedna vrsta autobiografije. Prožimanje erotike i politike odražava se u portretisanju glavnih likova i njihovim međusobnim odnosima.

U XXI vijeku, kada je sve podređeno seksualnim i polnim slobodama, film poput “Poslednjeg tanga u Parizu (Last Tango in Paris)” izazvao bi burne reakcije javnosti. A tek sedamdesetih godina prošloga vijeka – ovaj film bio je revolucija, ne samo u Bertolučijevom stvaralaštvu, već filmu uopšte. Uzevši u obzir krilaticu da ljepote nema bez zabrane, da revolucije nema bez tabua, razumijemo predmet pripovijedanja.

Marija Šnajder i Marlon Brando

Marija Šnajder i Marlon Brando

Javnost je ostala zgranuta pred eksplicitnim scenama protagonista radnje koje su glumili Marlon Brando i Marija Šnajder. Međutim, one su bile samo paravan iza kog se dolazi pažljivim gledanjem i analizom dubinskih slojeva naracije, motiva i stila. Tema je usamljenost, depresija i praznina. Motivacija za razradu ovih tema predstavljena je motivom gubitka žene, supruge, nakon čega Pol ulazi u sadomazohistički odnos sa Žanom.

Italija je bila šokirana filmom
last-tango-in-paris eksplicitFilm “Poslednji tango u Parizu” je od strane italijanskih sudova proglašen kao bestidan, i kao takav je zauvijek prognan iz Italije. Bertolučiju je zbog filma bilo oduzeto glasačko pravo na 5 godina, a uslovno je bio osuđen na 4 mjeseca robije.

Ovaj nasilno-romantično-seksualni odnos prikazuje ogoljenost muškarca pred samim sobom, a žena je sredstvo pomoću kojeg dolazi do ostvarivanja ideja, pomoću koje pokušava da ispuni prazninu svog ličnog ja, ali bez uspjeha. Njegova smrt, koja je prikazana položajem fetusa, svakako je simbolički višestruka: simbol novog rođenja; položaj fetusa kao aluzija na osjećaj sigurnosti čime se sugeriše da je smrt jedina sigurnost (motivisano psihologijom lika), a sukob unutar ličnosti je nerazrješiv – jedini kraj je bijeg. Bijeg iz sebe i iz svijeta. Razlika od 25 godina otjelotvoruje antičku misao o Elektri, ali i djetinji pogled na erotiku, upuštanje u fizičko lutanje i beskraj bez prethodno izgrađene ličnosti.

Čini nam se da se sudbina protagonistkinje filma odrazila i na samu Šnajder, koja nije mogla podnijeti pritisak javnosti izazvan eksplicitnim scenama filma, da se morala podvrgnuti liječenju u psihijatrijskoj ustanovi. Taj studiozni pristup likovima, cjelokupnoj tematici, temeljni rad sa glumcima okarakterisao je Bertolučijevo stvaralaštvo. Scene dijaloga većim su dijelom improvizovane, naročito zbog Brandovog odnosa prema tekstu. Motiv braka i zajednice je razoren, prikazan kao društvena uslovljenost. U oba filma na nivou stila i scenografije dominira enterijer čime se naročita pažnja preusmjerava na psihologiju karaktera posredstvom svjetlosti, ogledala, vrata i prozora (otvaranjem i zatvaranjem otvaraju nam se i zatvaraju sami likovi). Ples je strast i prepuštanje, on je nekontrolisan, osjećaj usmjerava pokret, ples je sloboda u malom – otud tango u nazivu filma.

U filmu Mjesec (La Luna)” 1979. godine, Bertoluči se opet bavi vrlo kontroverznom temom, pa ekranizuje temu incestnog odnosa majke i sina.

“Ukradena ljepota (Stealing Beauty)” snimana je u Italiji, u Toskani, 1996. godine. Ovaj motiv je u tolikoj mjeri razrađen, da je našao mjesto i u samom nazivu filma. Ljepota je sredstvo, put i cilj. Potraga za identitetom, za sopstvom iskazana je u liku mlade Lusi (Liv Tajler), Amerikanke, koja dolazi u italijansku porodicu ne bi li našla vezu sa svojom majkom, porijeklom, i na kraju – sebe.

Devetnaestogodišnja Liv Tajler

Devetnaestogodišnja Liv Tajler

Imanje u Toskani koje simboliše društvo unutar društva, hedonističku oazu u kojoj su svi umjetnici, na tematskom planu simbol je slobode. Seksualnost je predstavljena kroz prizmu mističnosti, stalno je prisutna i pokretač je radnje. Nevinost koja odlikuje djevojku je u kontrastu sa svime oko nje. Na nivou stila – film je vizuelno šaren prikazom pejzaža, bojama Toskane, kostimima, skulpturama, slikama, fotografijama, kostimima. Muzika prati radnju filma, prisutna je u većini scena, od džeza do rokenrola. U liku Aleksa (Džeremi Ajrons) predstavljena je ideja “zločina i kazne”, grijeha i bolesti, ali je i motiv smrti (čak) stavljen u funkciju ljepote. Prelazak iz djevojčice u ženu, iz oblika nevinosti i naivnosti u čulnost i senzualnost tema je ovog ostvarenja.

Teme Bertolučijevih filmova su upravo psihologije likova date kroz prizmu strasti, nagona i erotike. Seksualno putovanje kroz društvene stege, odnos društvo-pojedinac Bertolučijeva je opsesija, pozadina svakog filmskog ostvarenja. Erotike nema bez estetike, revolucije nema bez seksa (vremenska odrednica je kraj XX vijeka), tabua bez bunta, a za ljepotom se traga kao za snom, idući na “sve ili ništa”.

Džeremi Ajrons i Liv Tajler

Džeremi Ajrons i Liv Tajler

Bertoluči u svim svojim filmovima budi Aristotelovu teoriju (zoon politikon) da je svaki čovjek političko biće po prirodi, čija suština biva izražena unutar mase, zajednice. Politika je dio zbilje koji oblikuje društvenu stvarnost a time neumitno određuje život svakog pojedinca. Apolitičnost je nemoguća u onom smislu da time što pojedinac izabravši neaktivnost unutar političke zbilje, nedjelovanje, ne izlazi izvan njenih okvira već postaje predmetom politike. Taj pasivni i nijemi posmatrač stvarnosti, postaje aktivno sredstvo rukovođenja.

“Poslednji kineski car (The Last Emperor)” završen je 1987.godine, i to je film koji razrađuje ovu ideju. Pripovijeda nam se o prelasku iz jednog poretka u drugi, od carevine do Narodne republike Kine. Pripovijeda nam se o životu protagoniste Pu Yi-a (Džon Lone) čiji je položaj sami vrh piramide sistema, ali koji je zatočenik tog istog ustrojstva. Porijeklom predodređen za vladanje, otrgnut od djetinjstva, marioneta imperije na čijem je čelu dolazi do njenog dna – simbol zatvora, zatočeništva sopstvene vladavine kulminira realnim robovanjem unutar novog, komunističkog vremena i politike.

The-Last-Emperor

Naracija je retrospektivna, flešbekovima se oživljavaju njegova sjećanja, kroz oči protagoniste doživljavamo pad carevine, pad čovjeka pod novim okolnostima, samospoznaju da je svak’ marioneta ideologije. Istok je prikazan stilom. Kao i uvijek, enterijeri su drugačiji, neobični, stavljeni u službu likova koji u njima bitišu. Eksterijer je prikaz Istoka koji se mijenja i koji od tada do danas ostaje nepromijenjen, snimano je u Zabranjenom gradu, u Pekingu, uz dozvolu kineske Vlade.

Osvojio čak 9 Oskara
017-the-last-emperor-theredlistFilm “The Last Emperor” je osvojio čak 9 Oskara, i to za: Najbolji film, Najboljeg režisera, Najbolji adaptirani scenario, Najbolju fotografiju, Najbolju scenografiju, Najbolju kostimografiju, Najbolji zvuk, Najbolju montažu i Najbolju muziku.

Film posredno oživljava ideju o neizbjegnutoj sudbini, ali i uticaju politike na egzistenciju u svakom njenom obliku. Dobio je svih devet Oskara za koje je nominovan. Paradoksalna je slika zatočeništva u funkciji upravnika sistema, a zatim slobode u funkciji baštovana koji kao turista posjećuje Zabranjeni grad. Dijalog sa dječakom, oslobađanje cvrčka iz kaveza simbol je njegovog izlaska iz kaveza koji nije sam odredio već mu je društvo namijenilo.

Ljubavne avanture oživljavaju već poznate Bertolučijeve ideje, realizuje se veza Zapada i Istoka kroz neprestane suprotnosti, dvije stvarnosti. “Ko umnožava znanje, umnožava i muku”” i upravo je time, kako kaže biblijski Propovjednik, okarakterisana njegova intimna tragedija. Na nivou tematike spoznajemo intertestualnu vezu sa ovim djelom, ali i cjelokupnom istočnjačkom kulturom i filozofijom koja je pristutna u svakom kadru filma.

“Dvadeseti vijek (1900)” iznjedrio je temu klasnih podjela, mada su one prisutne u svakom njegovom filmu, posredno ili neposredno – dok je u ovom filmu lajtmotivski oslikana, u likovima Berlingerija (De Niro) i Dalčoa (Žerar Depardje), Italija dvadesetog vijeka u sukobi komunizma i fašizma. Strast je pokretač radnje, iskazana kroz politiku i odnos prema istoj. Svakodnevni život seljaka dat je kroz motiv pobune koja dovodi do promjena, do kasnijeg razvoja revolucije. Borba dvije ideologije tiče se svih klasa, a raste samo u jednoj od njih, onoj nezavisnijoj. Snimljen je 1976. godine, ali njegov univerzalni karakter se u prenesenom značenju može odnositi na sve borbe čovjeka i ideologije, na sva buntovništva vjekovima u kojima uvijek strada pobunjenik bez obzira na izabrane strane.

Omot filma "Dvadeseti vijek (1900)"

Omot filma “Dvadeseti vijek (1900)”

Bertolučijeva priča o prepletenosti politike i erotike je saga o istoriji čovjeka kroz vjekove. Ljepota je u svemu, raste i razvija se revolucionarno. Ona je život. Zato je Bertoluči njen najveći sledbenik u svijetu filma, zato iza sebe ima desetine oda estetici koja je i svojevrsna etika postojanja, ne samo lijepog već egzistencije uopšte.

About The Author

Tamara Milošević je stalna putnica na relaciji mašta - stvarnost. Beskrajna zaljubljenica u prirodu, nevična društvu, odana umjetnosti.

Leave a reply

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *