Select Page

Džada: Orson Welles – inovator filmskog jezika

Džada: Orson Welles – inovator filmskog jezika

Tamo negdje 90-ih, još u gimnazijskim danima kada sam počeo da se interesujem za razne vrste umjetničke ekspresije, ponajviše muziku i film, naravno, sjećam se priče o tom nekom tipu koji je uspio da svojom radijskom emisijom natjera ljude da panično napuste svoje domove i izađu na ulice New Yorka.

Istovremeno, među svim kul filmovima koji su me salijetali sa svih strana (True Romance, Short Cuts, Dead Man, Se7en, Fargo, Lost Highway, La Haine…), taman oko stotog rođendana sedme umjetnosti, bio je i jedan stari crno-bijeli triler smješten u Beču, besprekornog vizuelnog stila i old-school kontrasne fotografije, čijeg glavnog lika Harry Limea traže skoro sve vrijeme, ne bi li se isti konačno pojavio u jednoj od kultnijih scena u istoriji filma, u mračnoj ulici, nakratko obasjan svjetlom s prozora susjedne zgrade, i sa svojim specifičnim polu-zluradim osmjehom nestao u noći. The Third Man (1949), sjajni film Carol Reeda po izvrsnoj knjizi Graham Greenea i moj prvi vizuelni “dodir” s veličinom kakav jeste bio i ostao, ultra-kul maestro, mister Orson Welles.

Orson Welles u filmu "The Third Man"

Orson Welles u filmu “The Third Man” iz 1949. godine

Predstavio se i jugoslovenskom filmu
bitka na neretviPričalo se da i je bio veliki prijatelj bio sa Josipom Brozom Titom, pa je samim tim i glumio u dva velika i značajna partizanska filma – lik Winston Churchilla u “Sutjesci” Stipa Delića i četničkog komandanta u “Bici na Neretvi” Veljka Bulajića.

Rođen prije tačno 101 godinu u Wisconsinu (SAD), od ranog doba se interesovao za razne kreativne discipline – svirao klavir, obožavao slikanje, a bio je i veliki fan magije, za koju je Peteru Bogdanovichu krajem 60-ih rekao da se uvijek trudio da je ne zapostavi (da bi imao rezervu ako se desi da posao sa filmom pođe nizbrdo). Posle putešestvija po Evropi i Sjevenoj Africi, i oprobavanja u raznim teatrima, konačno se situira u New Yorku, gdje sa prijateljem osniva radijski teatar – The Mercury Theater on Air, u okviru kojeg priređuje i svoju prvu radio dramu, koja i postaje njegov prvi kulturološki eksces.

Došavši na ideju da H.G. Wellsov “The War of the Worlds” postavi kao bezazlenu Halloween pošalicu (uživo radio izvještaj o napadu vanzemaljaca na planetu Zemlju), specifičnom formom “živih” snimaka sa terena i dramatično isceniranom invazijom vanzemaljaca, uspijeva da izazove masovnu histeriju i nered na ulicama, gdje su ljudi napuštali svoje domove u svojevrsnoj panici i strahu, zbog čega se posle svega Orson morao i javno izviniti američkoj naciji.

Naslovi u novinama nakon Wellesovog performansa

Naslovi u novinama nakon Wellesovog performansa

Kao što gore već pomenuh, 1995. bijaše stogodišnjica filma i počele su se pojavljivati po raznim medijima liste najboljih ostvarenja ove umjetnosti i na vrhu je bio non stop taj neki “Građanin Kejn” koji meni lično u odnosu na ostala ostvarenja iza njega na listi (a u to doba sam nekolicinu već odgledao – The Wizard of Oz, The Godfather, Casablanca ili, recimo, meni lično najdraži The Searchers) nije ništa posebno značio. Prošlo je sigurno nekih 5 godina od tada i, upisavši Likovnu Akademiju na Cetinju, moje interesovanje za film kao umjetničku formu se upetostručio. U međuvremenu, odgledavši i dan danas meni omiljeni Wellesov “Touch of Evil” iz 1958, odlučim posvetiti pažnju i čuvenom “Citizen Kaneu” iz 1941.

"Citizen Kane"

“Citizen Kane”

Realno, već u prvih pola sata filma mnoge stvari koje sam slušao godinama unazad o dotičnom ostvarenju su postale kristalno jasne. Zbilja skoro svi postulati savremenog filma (mada ne i modernog, doduše, kako god to kategorisali danas) su tu!

Ne bih da me shvatite prebukvalno jer sam ipak jedan od starih zagovornika teorije da tadašnji američki a dijelom i evropski film mnogo duguje njemačko/austrijskoj filmskoj školi i donekle njihovom ekspresionističkom naslijeđu (Murnau, Lubitsch, Wilder, Lang, Preminger i mnogi drugi prebjegli prije drugog svjetskog rata) zavjetovavši film kao takav decenijama unaprijed.

Ipak, zbog načina na koji je koncipiran i odrađen, “Citizen Kane” je krajnje maestralan čin i nadasve visokostilizovano remek djelo. Od pokreta kamere i same fotografije (odlični Gregg Tolland), montaže (Robert Wise), muzike (Bernard Herrmann) i svijetla, film svojim cjelovitim statičnim kadrovima u kojima se dešava “akcija”, a ne praveći istu individualnim kadrovima i montažom, i činjenicom da nema klasične podjele kadra na prednji i zadnji plan, a nadasve pasioniranom upotrebom dubinske oštrine kojom vraća u stvarnost kontinuitet bivstvovanja kao takvog.

orson welles

Radu sa glumcima tj. na njihovim karakterizacijama u filmu, Welles prilazi sa neuobičajenog stanovišta, koji na tadašnje zlurade kritičare ostavlja utisak nedorečenosti i osjećaja da im kao takvim, nedovoljno odrađenim likovima nešto “fali”, ne shvatajaći da ono što na prvi pogled izlgeda kao falinka je u zbilji prednost koja proizilazi iz izričite namjere samog autora. U kontekstu ovako strukturiranog biografskog filma, strategija fragmentarnog preplitanja nekoliko likova i njihovih verzija u flešbekovima o životu novinskog magnata Charles Foster Kanea, postaju svojevrsna refleksija o neizbježnoj subjektivnosti memorije.

Veliki teoretičar filma i nadasve sjajan režiser Francois Truffaut je jednom povodom “Citizen Kanea” rekao: “To je himna mladosti i meditacija o starom dobu; esej o ispraznosti ljudskih emocija i poema o propasti; refleksija o samoći izuzetnih ljudi.” Sa druge strane, ne smijemo zaboraviti da je Orson Welles imao samo 26 godina, kad je odglumio, napisao, producirao i režirao ovo djelo. I šta je ili ko je , dođavola, “Rosebud?” (Da li to nekome zvoni Keyser Soze u glavi?)

rosebud

Posle tako velikog prvog filma, Orson se, naravno, nije zaustavio. Njegov sledeći film je bio još jedan izvanredan umjetnički rad. Naravno, da smo ga ikad uspjeli vidjeti u cjelosti ili, bolje rečeno, da nam je gospodin George Schaeffer to dozvolio.

Elem, kada je Welles završio svoj sagu o padu američke aristokratske porodice 19. vijeka, “The Magnificent Ambersons” iz 1942, producentima se činio predugim (131 minut, danas skoro “regularna” dužina – zamislite što bi se onda desilo filmovima Mallicka, Manna, Innaritua ili Paul Thomas Andersona) pa su zahtijevali da se skrati za “tričavih” 50 minuta i eventualno do-režiraju scene koje bi popunile rupe u narativnom toku filma. Međutim, sve bi to bilo ok da gorepomenuti gospodin Schaeffer nije preostale negative iskidane od originalne verzije bacio u smeće i zauvijek nas lišio originalne verzije filma!

"The Magnificent Ambersons" iz 1942. godine

“The Magnificent Ambersons” iz 1942. godine

A još bizarnija činjenica je da i pored svega toga Welles jeste imao kompletnu artističku slobodu nad ovim projektom (a posle Kanea, ko mu je ne bi dao?) i složio se da “prekroji” svoj novi film, ali kako je bio odsutan zbog snimanja sledećeg “Journey Into Fear” ( iz 1943, film koji postaje još jedan film kao i “Don Quixote” koji nikad nije završio), prebacio je taj nezahvalni posao montažeru i asistentu režije Robert Wiseu (koji posle i sam postaje bitan producent i režiser u američkoj kinematografiji 60-ih: West Side Story, The Haunting, Odds Against Tomorrow, The Sound of Music) maltretirajući ga danonoćno preko telefona. I pored svega što se desilo “Ambersonovima”, finalni rezultat biva neosjetno klimav i dan danas smatran vrhunskim djelom.

journey into fear

Moglo bi se Wellesovom stvaralaštvu, glumačkim vinjetama, inovativnim filmskim trikovima pričati naširoko, i svakako su svi njegovi periodi i žanrovski poduhvati predmet ozbiljnih studija. Imao je Welles odlični Šekspir serijal – “Macbeth”, “Othello” (Grand Prix u Cannesu) i moj lični favorit “Chimes at Midnight”, pa do fantastičnog upliva u Noir teritoriju – “The Lady from Shanghai”, “Mr. Arkadin” i labudova pjesma klasičnog noir perioda kojim se smatra “Touch of Evil”, dok sa druge strane ne treba zaboraviti ni ekranizaciju jednog od najtežih djela za takav poduhvat, kao što je to “The Trial” Franca Kafke.

Za njegov četvrti po redu film, noir klasik “The Lady from Shaghai”, bira da glumi zajedno sa tadašnjom suprugom Ritom Hayworth, sa kojom se užasno svađao tokom cijelog snimanja, kada je natjerao da ošiša svoju predivnu i prepoznatljivu dugu crvenu kosu i ofarba je u plavo. Welles je, inače, finale tog filma smjestio u sobu s ogledalima, i ta scena je dan danas jedna od najinovativnijih u istoriji krimi žanra, a po mišljenju mnogoh kritičara i pravi pandan čuvenoj Hitchcockovoj kada-sceni iz filma “Psycho”.

Rita Hayworth u filmu "The Lady from Shanghai" iz 1948.

Rita Hayworth u filmu “The Lady from Shanghai” iz 1948.

Jedna od meni omiljenih zanimljivosti vezanih za Orsona Wellsa je svakako način na koji je film “The Lady from Shanghai” dobio ime. S ozbirom na to da su ga producenti mjesecima smarali da im da naziv novog projekta, tih dana je morao da im pošalje konačni odgovor. Oni su odgovor od Wellesa dobili tako što je ovaj šetao ulicama Pariza i u toku razgovora je iz telefonske govornice ugledao prodavnicu cvijeća koja se tako zvala “Dama iz Šangaja”. 🙂

Orson Welles vjerovatno nije najbolji i najveći režiser svih vremena (uostalom to se za nikog ne može pozudano reći) ali je svakako bio inovator filmskog jezika i nadasve orginalan autor, držeći se uvijek sebe i onoga što zaista jeste. On je uspješno stojao i ispred i iza kamere, i bio je jako dobro upućen u sve ostale segmente koji film čine onim što jeste – najkompleksnija i najzahtjevnija umjetnička forma.

“Pjesnik treba olovku, slikar četkicu, a režiser cijelu armiju iza sebe.” Mislim da je ove svoje maksime Orson Welles bio jako svjestan…


Film Orsona Wellsa “Citizen Kane” imaćemo prilike da gledamo u sklopu Džada FIlm Festa 5. juna u 21h na Trgu Republike.

About The Author

Leave a reply

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *