Select Page

Džada: Stanley Kubrick – kontroverza u svemiru

Džada: Stanley Kubrick – kontroverza u svemiru

Širom zatvorenih očiju je svjetska javnost ispratila svaku Kjubrikovu revoluciju u filmskoj umjetnosti. Revolucija (lat. revolutio, “preokret”) označava promjenu društvenih odnosa, dramatično i radikalno. Tabu temama, kontroverznim pripovijedanjem praćenim kamerama nastaje 13 najvećih revolucija u svijetu filma. Revolucije su najčešće propraćene nasiljem i upravo ga Kjubrik uzima kao dominantan motiv kojim oblikuje narativnu zbilju. Ne samo da je ono prisutno u tematici filmova već svaki od njih, izvan fikcije, doživljava nasilje odbacivanjem, ukidanjem, zabranjivanjem, a prijetnje smrću samom Kjubriku zbog njegovih filmova uzimale su maha svakim porastom neprijatnosti u socijalnim okvirima.

Najviše prijetnji smrću Kjubrik je dobio po izlasku filma "Paklena pomorandža (A Clockwork Orange)" koji je mnoge kriminalce, po njihovom priznanju, inspirisao na nasilje.

Najviše prijetnji smrću Kjubrik je dobio po izlasku filma “Paklena pomorandža (A Clockwork Orange)” iz 1971. koji je mnoge kriminalce, po njihovom priznanju, inspirisao na nasilje.

Teorija zavjere o slijetanju na mjesec
moon landing za boxKjubrik je bio toliko genijalan režiser, da i danas, skoro pola vijeka nakon prvog slijetanja čovjeka na mjesec (Nil Armstrong 1969. godine), teoretičari zavjere tvrde da je slijetanje Apola 11 i 12 bilo lažno, i da je Kjubrik bio unajmljen od strane NASA i CIA da ga izrežira. 

Svaka je scena bila ponavljana stotinama puta ne bi li sadržaj dobio onu dozu estetske forme koja je odgovarala Kjubrikovom perfekcionističkom senzibilitetu. Njegov osjećaj za estetiku potvrđuje i činjenica iz rane mladosti kada je fotografija jednog prodavca novina sa tužnim pogledom u daljinu, dok na novinama piše vijest o smrti Frenklina Ruzvelta, proslavila Kjubrika kao fotografa. Međutim, pokret ostaje zarobljen u jednom obliku, a dalji razvoj podrazumijeva uključivanje imaginacije, ne vizuelnu informaciju. Kasnije okretanje pokretu, priči koja teče, a ujedno je kompleksna, Kjubrik će posvetiti cijeli svoj život. Prvobitno pod uticajem Maksa Ofulsa i njegovim “tečnim” pokretima kamere, kako navode teoretičari filma…

Teme kojima je bio dosledan uvijek su bile iznenađujuće i svijet se sve do poslednjeg njegovog filma (“Eyes wide shut”) nije navikao na kontroverznost, ekscentričnost i razbijanje tabua.

Eyes Wide Shut (Širom zatvorenih očiju) je, ujedno, i poslednji film koji je Kjubrik napravio

Eyes Wide Shut (Širom zatvorenih očiju) je, ujedno, i poslednji film koji je Kjubrik napravio

“Day of the Fight” je njegov je prvi film; kratkometražni dokumentarac, sniman sa dvije kamere, u kome su upotrebljavani rezervni kadrovi koji su tipični za sve kasnije filmove. Nosilac radnje je bokser Volter Kartije, a narativni tok prati jedan dan u svijetu boksa. Naizgled tipična svakodnevica. Ostao je dosledan tipičnosti u onom smislu da su birani svi pripadnici društva, marginalci, srednja klasa, građanski sloj i elita, svakodnevni život i odnosi, ali u tom savršenom planu i poretku uvijek postoje banalnosti, strahovi, bizarnosti, morbidnosti koji do njegove pojave nisu isticani u prvi plan. Upravo on otklanja zavjesu i pokazuje svijet golim – svakodnevicu kakva zaista jeste.

Kjubrik je konstantno izučavao psihologiju da bi što bolje mogao da manipuliše glumcima. Najbolji primjer za to je Shelley Duval (sa slike) koju je za potrebe filma "Shining" Kjubrik u potpunosti izludio.

Kjubrik je konstantno izučavao psihologiju da bi što bolje mogao da manipuliše glumcima. Najbolji primjer za to je Shelley Duval (sa slike) koju je za potrebe filma “The Shining” Kjubrik u potpunosti izludio.

Život slikan surovo ne bi li se otkrila sve strahote civilizacije u cilju da se u svoj toj stravičnosti prepozna smisao, ljepota, egzistencija u svom najčistijem obliku. Zato je svaki njegov film ekranizovan po uzoru na već napisane knjige, na komponovanu muziku, filmske pravce i klasike koji mu prethode (npr. noar). Za razliku od većine reditelja sa američkog kontinenta, on svoju umjetnost nije podredio jednoj naciji, kritici jednog sistema i razbijanjem tabua jednog društva. Njegov rad u svojoj cjelokupnosti ima univerzalni karakter baveći se temama vezanim za cijelo čovječanstvo (odnos mikro i makro kosmosa zauzima posebno mjesto u svim Kjubrikovim filmovima). Stilski postupak svakako govori o njegovom porijeklu i uticaju na njegov rad. Podsjetimo se opet pojmova ruskih formalista – forme i sadržaja, i primijenimo ih u razumijevanju kompleksnosti ovih 13 majstorskih djela.

Napustivši Ameriku i preselivši se u sjeverni dio Londona prestaje svaki Kjubrikov kontakt sa javnošću. Punih 25 godina nije davao intervjue, prisustvovao na festivalima, a svaka premijera njegovih filmova (o njima više u nastavku) prošla je bez njegovog prisustva…

Fear and Desire (1953)

fear and desire

IMDB – 5.7

Rotten Tomatoes – 83%

Prethodno pominjano nasilje – lajtmotiv je Kjubrikovih ostvarenja. On ima svoje oblike, dat je na različitim nivoima i u različitim situacijama. Motiv rata najdoslednije prikazuje nasilje. Ono je dato kroz prizmu apsurda, a fabularni niz obuhvata priču o četiri vojnika koja se zateknu na neprijateljskoj teritoriji. Scena filozofskog polemisanja vojnika o ratu i ideji da niko nije stvoren za učešće u njemu biće kompleksnije predočena u kasnijim Kjubrikovim filmovima sa ovom tematikom. Lajtmotivi želje i straha eksplicitno su dati u naslovu i uočavamo ih u profilima vojnika i njihovoj težnji da se domognu baze na površinskom nivou naracije, a u dubljim slojevima pripovijedanja želje da izađu iz ratne realnosti i straha od takvog ustrojstva stvari gdje je nevini krivac samim biranjem da bude učesnik u jednoj od dvije zavađene strane. Neidentifikacijom zemalja postiže se univerzalnost motiva rata. Ovo je ujedno i njegov prvi igrani film.

Killer’s kiss (1955)

killers kiss

IMDB – 6.7

Rotten Tomatoes – 84%

Pripada kriminalističkom žanru čiji je nosilac radnje njujorški bokser. Crno-bijela tehnika i radnje odigravane u noći svjedočanstvo su uticaja noar žanra na Kjubrikov stil. Zaplet se događa zaljubljivanjem u plesačicu noćnog kluba kada se u liku protagoniste personifikuje odnos čovjeka prema svakodnevici i željom da napusti komfor i sigurnost za šta biva kažnjen. Napuštanjem ustaljenih navika pada u zamku i biva optužen za ubistvo čime postaje policijski slučaj.

Motiv hajke i nasilje izazvano promjenom teme su ovog Kjubrikovog ostvarenja. Sukob gomile koja optužuje i onog koji je optuženi bez realne krivice aludira na odnos mase prema pojedincu. Međutim, film se završava razrješenjem radnje na inistiranje produkcije i to je jedini Kjubrikov film sa radnjom koja je okončana srećnim krajem (osnovna karakteristika filmova koji prethode generacijama prije Kjubrika i onima nakon njega).

The Killing (1956)

1956, THE KILLING

IMDB – 8.0

Rotten Tomatoes – 97%

Adaptacija romana “Clean Break” Lajonela Vajta čiji je protagonista kriminalac koji se odlučuje na još jedan kriminalni čin prije započinjanja drugačijeg načina života. Film se tematski naslanja na prethodni. Govori o težnji lika koji nosi radnju ka promjeni, a promjena nužno podrazumijeva sukob. U liku profesionalnog pljačkaša iskazana je nemogućnost otuđivanja od prirode i poriva, pri čemu niko ne može da odoli pozivu na koji je osuđen.

Izjalovljeni plan pljačke kladionice na hipodromu oslikava se i u sceni šaha u kojoj jedan strateški pogrešan potez pomjera igru u drugom pravcu. Šahovska pravila pravila su života, svaka figura ima svoje poteze ali svaki od njih određuje kakva će biti igra. Na ovaj način portretisani su likovi i njihovi međusobni odnosi, a tendencija ka radikalnoj promjeni uvijek nailazi na otpor. Ideja ovog filma uticaće kasnije na Tarantina i njegov film “Reservoir Dogs” iz 1992. godine.

Paths of Glory (1957)

paths of glory jpeg

IMDB – 8.5

Rotten Tomatoes – 94%

Nastavlja se započeta tematika iz prethodnog filma. Opet rat, crno-bijela fotografija čiji su nosioci blato, dim, oblici i sjenke – svijet osakaćen za boju. Stil i naracija predstavljaju jedinstvo koje je Kjubrikovo glavno sredstvo. Estetika u službi priče, u službi informacije. Pripovijeda nam se o trojici francuskih vojnika koji odlaze u nemoguću misiju, koja propada, a njih trojicu nevinih optužuju za kukavičluk kao primjer ostalima. Pjesma Kjubrikove buduće žene (Kristina Harlan) na kraju filma predočava besmisao rata onima koji su dio njega. Sudbina pojedinca koji se protivi njihovom pogubljenju (Kirk Daglas) priča je o sudbini buntovnika na čijoj je suprotnoj strani uvijek masa, ta “hipnotisana gomila”, uzimajući laž ispod vela časti i principa, a odbijajući istinu.

Kao i svaka priča koju je započeo jedan od najboljih pripovjedača posredstvom kamere, u svojoj kompleksnosti krije simbole, metafore, arhetipske slike – rat kao metafora sveopšteg zla. Za Kjubrikovo stvaralaštvo vezujemo prefiks “anti”. Svaki je motiv rata upotrijebljen u toj službi, da antiratna tendencija nadjača potrebu mase ka besmislenim obračunima, da antiljubav pokaže ljubav u svom najgolijem izdanju.

Spartacus (1960)

spartacus

IMDB – 7.9

Rotten Tomatoes – 96%

Svjedočanstvo o Kjubrikovim univerzalnim temama, motivima i likovima je upravo pomenuti film. Epska forma prenosi istiniti događaj o nekolicini rimskih robova koji su se pobunili protiv režima čiji su taoci bili i učesnici u gladijatorskim igrama, a njegov temelj je istoimeni roman Hauarda Fasta. Buntovnik iz prethodnog filma sada ima istu ulogu (Kirk Daglas) čime ova dva filma čine cjelinu na nivou tematike. Vlast Rima šalje vojsku kako bi ugušila pobunu, ali ostaju poraženi do konačne bitke koju gube svi robovi. Tražeći Spartaka kao krivca izdvaja se scena ustajanja jednog po jednog potlačenog roba koji se javljao izgovarajući lajtmotivsku rečenicu: “Ja sam Spartak”.

Stari Rim aluzija je na onaj starobiblijski, pa je neizostavna scena raspeća Spartaka pokraj zidina Rima, nakon pobjede u borbi. Kasnija posjeta njegovom tijelu na poslednjem krstu u Galiji ukazuje na intertekstualnost sa Biblijom. Jungova teorija arhetipa odnosi se na sveopšte naslijeđeno iskustvo koje korespondira sa kolektivnim nesvjesnim koje se manifestuje preko mitskih slika, simbola, religije, obreda i rituala i slično. I ta arhetipska slika pobune, vlasti i čovjeka, sukob dobra i zla koja datira od nove ere, predstavlja temu ovog filmskog ostvarenja.

Lolita (1962)

lolita

IMDB – 7.7

Rotten Tomatoes – 95%

Arhetipske slike Karla Gustava Junga se ne odnose samo na kolektivni već i individualni plan, a manifestuju se posredstvom snova, doživljaja, vizija… Rađen po erotskoj, kontroverznoj “Loliti” Vladimira Nabokova (koji je bio i scenarista), film dodatno šokira i provocira javnost. “Kako su mogli da snime film kao što je ’Lolita’?” bio je jedan od glavnih naslova šezdesetih godina prethodnog vijeka. Neki erotski djelovi filma bivaju cenzurisani i označeni kao perverzni. Crno-bijelom tehnikom, režijom u skladu sa tradicionalnom postavkom u kojoj vlada holivudski princip, Kjubrik predočava erotski odnos čovjeka i djevojčice u sukobu sa svim moralnim i duhovnim principima, zadirući na taj način u američko građansko društvo. Hirurški ga secira u namjeri da se tema ogoli do krajnjih granica.

Izostavljeni su monolozi iz knjige i pretočeni su kroz postupak likova (Humberta). Motiv kazne prikazan je u strahu od presude nakon smrti, ali ne i društvene, uslovljene zemaljskim zakonitostima. Taj religiozni aspekat prikazan je u liku – reflektoru moralne opustošenosti koji je u potpunosti predan strastima u svom osnovnom obliku. U odnosu na ranije, a i kasnije filmove, ne uzima suprotnosti klasa i pojedinaca kako bi iznjedrio priču o moralnoj degradaciji, već su protagonisti udobno smješteni u elitistički, udobni okvir svijeta koji je slika posrnuća, opustošenosti i mentalnog i moralnog siromaštva.

Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964)

dr-strangelove

IMDB – 8.5

Rotten Tomatoes – 99%

Ovaj film je adaptacija knjige “Crvena opasnost” Pitera Džordža čija je tematika slučajno izazvani atomski rat. Protagonista radnje je doktor Strejndžlav (Piter Selers), nacistički naučnik nastanjen u SAD posle II svjetskog rata. Okosnica radnje je nuklearni napad na Sovjete, a odvija se na tri lokacije. Pokretač radnje je Džek Riper koji bez odobrenja započinje napad i jedini zna šifru za opozivanje bombe. Avion iz kog su bombardovane Hirošima i Nagasaki, B-52, javlja se u scenama leta i privlači pažnju bezbjednosnih službi. Međutim, prilikom posjete setu, uvjeravaju se da je unutrašnjost aviona rađena po uzoru na fotografije iz novina. Za vrijeme trajanja hladnog rata, Kjubrik opet uzima kontroverznu i provokativnu temu koja je mogla da ga košta života. Tome doprinosi i scena u kojoj se izjavljuje da se Džon Kenedi provodi u Dalasu, koja je kasnije izmijenjena (scenario je cenzurisan i stavljen je Vegas) zato što je Džon Kenedi nakon snimanja filma poginuo u atentatu u novembru 1963. godine.

Film je reprezent antiratnog i subverzivnog razmišljanja jednog dijela populacije i, nalik na sve Kjubrikove filmove sa ratnom tematikom, pokazuje apsurdnost i besmislenost ratovanja. Doktor Strejndžlav pravi plan o bunkeru, razmnožavanju i ishrani civilizacije unutar njega, kako bi se civilizacija zaštitila od nosilaca atomskog oružja koji su spremni da, zarad sopstvenih ambicija i zala, unište planetu jednim potezom. Nekadašnji nacista konstruisan je cinično, samim imenom i funkcijom koju je imao i onom koju ima nakon doseljenja u Ameriku i to dvadeset godina nakon II svjetskog rata. Film ne spada u naučnu fantastiku iako ima njene elemente, već žanrovski predstavlja parodiju na strah od atomske bombe (koja je vladala u godinama tokom i nakon rata) i satiru na račun takvog ustrojstva svijeta, a kao glavno sredstvo izdvaja se sarkastični smijeh koji ovom filmu daje elemente “crne komedije”. Muzika, Kjubrikov komentar radnje, ovoga je puta šlager Vere Lin, nazvan “Srešćemo se opet”, koja naročitu funkciju ima na epiloškoj granici filma.

2001: A Space Odyssey (1968)

2001 a space

IMDB – 8.3

Rotten Tomatoes – 94%

Adaptacija kratke priče Artura Klarka iznjedrila je najbolji naučno-fantastični film svih vremena. U ovom filmu Kjubrik se oslanja na Darvinovu teoriju evolucije, obrađujući je na sebi svojstven način. Prološka granica teksta za nosioce fabule postavlja majmune koji pronalaze oruđe za odbranu teritorije (kosti prethodno svarenih životinja) i opet nam se nudi nasilje kao vječiti motiv Kjubrikovog opštenja sa javnošću. Odiseja ove vrste intertekstualno korespondira sa Homerovim epom i mitom o Odisejevom putovanju i težnji ka povratku domu. Na nivou radnje, odiseja podrazumijeva, uslovno kazano hodočašće od prapočetaka i čovjekovih prapredaka do pojave superkompjutera (HAL 9000) i svemirskog broda koji odlazi ka Jupiteru. Vremenski se radnja prostire u sva tri vida (sadašnje, prošlo i buduće) dajući u jednom minutu presjek svakog od njih – od bačene koske u vazduhu do rotirajućeg broda u svemiru.

Na simboličkom planu ovo je djelo o ljudskoj inteligenciji prožeto u simbolu monolita. Spekulacije o Kjubrikovom ateizmu i agnosticizmu kompleksne su jer film ostavlja otvoren prostor za tumačenje o tvorcu monolita, o kome nemamo nikakvih eksplicitnih komentara. Na planu stila, kompozicije Štrausa i Ligetija odgovaraju specijalnim efektima i atmosferi filma. Motiv sukoba između suparničkih čopora majmuna prikazan je u na prološkoj granici: jedni izbacuju druge zarad posjedovanja teritorije. Pronalaskom oružja svete se i ubijaju kako bi osigurali svoju egzistenciju, a u ovim scenama motiv nasilja vodi nas do bazične i iskonske upotrebe arhetipskog nasleđa. Sada su kolektivno i individualno nesvjesno dati kroz prizmu prapočetka, a ono kao takvo predstavlja sveopšte nasleđe koje ne može biti iskorijenjeno nikada jer je dio primarnog instinkta i potrebe za preživljavanjem.

2001space043

Čak 35 specijalnih efekata upotrijebljeno je zarad funkcionalnosti filma i cjelokupne priče, što ga čini drugačijim od svih budućih filmova ovog žanra. Astronaut koji se preobražava u mjesečevo dijete simbolički aludira na transformaciju i prelazak iz jednog oblika u drugi (motiv reinkarnacije). Ovaj film je u intertekstualnoj vezi sa teološkim ustrojstvom svijeta (religijama). Nedovoljnošću dijaloga preusmjerava pažnju gledalaca na vizuelno-auditivni aspekat filma, čineći ga misterioznim, metafizičkim, izuzimajući čovjeka kao središnju tačku univerzuma i svjedočeći o njemu kao dijelu misterioznog poretka o kome civilizacija ima ograničenu svijest i znanje, a u vječitoj je potrazi za odgovorom – kolektivna odiseja čiji je metatekst Homerov ep.

The Shining (1980)

the shining

IMDB – 8.4

Rotten Tomatoes – 88%

Rađen je po knjizi Stivena Kinga i žanrovski pripada hororu. Protagonista radnje je pisac kog glumi Džek Nikolson ali je naziv uzet iz telepatske sposobnosti “isijavanja” njegovog sina (Deni Lojd) kroz čiju perspektivu posmatramo film. Okosnicu radnje čini djelanje pisca koji je izabran za čuvara hotelskog zdanja, izolovanog od svijeta. Atmosfera filma propraćena je klasičnom muzikom, radnjom smještenom u zimskom periodu koja predstavlja motivaciju za uvođenje motiva izolacije i nemogućnosti komunikacije sa svijetom. Soba 237 simbolički je kompleksna. Ona je metafizička granica. S jedne strane vrata nalazi se objektivna stvarnost dok je sa druge “onostrana” – iz nje izlaze duhovi, bića prošlosti koja oživljavaju u svijesti dječaka, a kasnije i njegovog oca.

Na planu simbolike, natpis “Apolo 11” na dječakovom džemperu (koji će kasnije izazvati reakcije javnosti) i sami detalji prikazivani u kadrovima izazvali su brojne teorije o pozadini ovih scena, pa se u tumačenju polazilo od genocida nad Indijancima (hotel je izgrađen na njihovim grobovima) preko motiva Holokausta do slijetanja na Mjesec, što svjedoči o Kjubrikovoj svjesnoj upotrebi detalja koji pružaju uvijek kompleksnu i simboličku sliku istorije civilizacije u svakom njegovom filmu bez izuzetka. Prikaz majke koja je portretisana kroz ulogu žrtve pokreće porodičnu dinamiku i podsjeća na ulogu žene u društvu. Ona takođe dobija svoj razvojni tok, od pasivne prelazi ka aktivnoj ulozi – materinski instinkt povezan je sa motivom ranjene zvijeri. U filmu je takođe obrađen status porodičnog čovjeka na površinskom planu dok se kasnije iznjedrava ideja o psihički poremećenom pojedincu čija maska prestaje da funkcioniše kada je izolovana i oslobođena društvenih pravila i konvencija.

the shining

Već na samoj prološkoj granici filma muzika svojom “jezivošću” sugeriše dalji razvoj fabularnog toka, a osmijeh nosioca radnje aludira na buduće događaje. Film žanrovski pripada hororu, a na tematskom planu je psihološki. Pripovijeda nam se o individualnom razvoju tri tipa ličnosti koji doživljavaju promjene u usamljenom ambijentu, izolovanom prostoru u kome psiha dostiže svoju kuluminaciju. Prostor straha, sumnje, snova i vizija jasan je simbol preovladavanja podsvijesti u odnosu na čovjekovo svjesno. Ovo djelo je, u odnosu na ranija Kjubrikova ostvaranja, u najbližoj vezi sa Frojdovim teorijama onirizma i podjelom strukture ličnosti. Motiv nasilja izražen je kroz otjelotvorenje zla u glavnom liku. Akcenat je na sporom razvijanju radnje koja podrazumijeva brže i kompleksnije misaone procese u samim likovima.

A Clockwork Orange (1971)

A-Clockwork-Orange

IMDB – 8.4

Rotten Tomatoes – 90%

“Paklena pomorandža” je ekranizacija romana Entonija Bridžisa kojom Kjubrik najeksplicitnije oslikava motiv nasilja, i to onog najdubljeg i najmračnijeg. Aleks Delardž je vođa bande koja sprovodi zlo, a kazna njihovih potupaka je zatvor i njegovo kasnije pristajanje na ispiranje mozga radi rehabilitacije. “Paklena pomorandža” ujedno je i satirični prikaz stvarnosti. Roditelji su portretisani u kontekstu srednje klase, radnici su fabrika u kojima rad za posledicu ima stalni umor i konzumaciju tableta za spavanje. U vrijeme trajanja Hladnog rata Kjubrik na planu jezika uvodi ruski sleng, iako je film rađen na ulicama Londona, čime još jednom provocira javnost, naročito svoje podneblje i biva optužen zbog prikaza socijalističkog poretka.

Intertekstualna veza ovoga puta je uspostavljena sa klasičnom muzikom (jedan od Kjubrikovih stilskih sredstava), između ostalih, Betovenovom “Odom radosti” i “Devetom simfonijom” koja je jedina emocionalna konekcija sa svijetom protagonisti filma. S obzirom na to da je muzika u filmu uvijek komentar autora na sami sadržaj, pjesma koja slavi sreću i radost upotrijebljena je na satiričan i ciničan način u scenama silovanja, skrnavljenja, ubijanja, brutalnog nasilja i slično. U suprotnosti sa tim, scene u kojima se predočava psihoterapija nasilnika za radnju uzima evociranje Aleksove svijesti uz prikaze Hitlera, bombardera, marširajuće vojske istovjetno sa “Odom radosti” koja ne izaziva njegove reakcije. Na taj način postiže se raslojavanje nasilja i u pojedinačnom i u kolektivnom smislu. Pravi se jasna distanca aktera i akcije, od sopstvene u odnosu na tuđe. Odnos prema sebi i svome, psihološka je igra Stenlija Kjubrika postavljena u ovom filmu.

Barry Lyndon (1975)

barry lyndon

IMDB – 8.1

Rotten Tomatoes – 96%

“Beri Lindon” je adaptacija Tekerijevog romana, koji je scenarista ovog filma zajedno sa rediteljem. Film vizuelno i auditivno predstavlja jedno od najboljih umjetničkih djela scenografijom, fotografijom, kostimima, klasičnom i tradicionalnom muzikom. Radnja se odvija u XVIII vijeku, a tehnologija snimanja prilagođena je tematici, pa su konstruisana posebna sočiva za snimanje scena (koje je izradila NASA za potrebe filma) prirodnog svijetla ili svijeća što je njegovo ovladavanje tehnologijom približilo današnjici. Na nivou naracije javlja se pripovjedač koji stoji na prološkoj i epiloškoj granici teksta, ali i tokom razvoja fabule. On komentariše radnju, cinično se odnosi prema događajima i likovima, a prilikom kuluminacije radnja se naglo prekida pripovjedačevim iskazima. Kao i u svakom Kjubrikovom filmu, pripovjedač je sveznajući, ali ovoga puta on nije dat iz perspektive kamere, već je dio narativne zbilje. Film je jednako osuđivan kao i ostali, a u ulozi branitelja filma javljaju se Skorseze i Spilberg nazvavši ga tehnički besprekornim.

Protagonista je irski kockar, čije ime nosi film (čime je eksplicitno najavljena tema filma), koji postaje dio engleske elite. U filmu se razvijaju motivi mržnje, ljubavi, strasti, dobrote i zla, poroka, ciljeva, sukoba i ratovanja, prevara; a završava se konstatacijom da su svi jednaki i intertekstualno korespondira sa idejom o prolaznosti predočenom u Šekspirovom “Hamletu” (sceni razgovora sa lobanjom na groblju).

Full Metal Jacket (1987)

full metal jacket

IMDB – 8.3

Rotten Tomatoes – 95%

Film je rađen po uzoru na roman “Bojevi metak” Gustava Hasvorda. Kjubrik opet aktuelizuje motiv nasilja, ovoga puta provocirajući američku javnost učešćem u vijetnamskom ratu. Kao i većina njegovih filmova i ovaj obuhvata dvije tematske cjeline – pripreme za rat i borbu snajperista. Prva cjelina obrađuje tematiku militarizma s patološkim pristupom – dijagnoza određenog stanja svijesti bez obzira na pojedinačne ličnosti. Spavanje sa puškama i molitva za pomenute ukazuje na glorifikaciju oružja, stavljen je predmet u funkciju božanstva od čije upotrebe zavisi jedan vojnički život, ali i život sa druge strane nišana.

Ideja besmislenog ratovanja u kom učestvuju svi (bez obzira na sopstveni izbor) prikazuje široki dijapazon ličnosti u cilju prikazivanja apsurda čije su žrtve svi, čime se opet postiže univerzalni karakter bez obzira na konkretizaciju rata u Vijetnamu. Detalj na šlemu vojnika “Born to kill” ujedno sa simbolom mira sarkastičan je prikaz Kjubrikovog viđenja rata. Radnja koja se završava pjesmom “Mickey Mouse Club” i marširanjem vojnika parodija je militarizma na globalnom nivou. Svijet nastavlja da se kreće utabanim stazama apsurda po kojima su gubici neminovni, a ciljevi staza groteskni. Muzika u filmu “Paint it Black” Rolingstonsa, “These Boots are Made for Walking” Nensi Sinatre i Vivijen Kjubrik, Stenlijeve kćerke koja je originalnu muziku radila pod pseudonimom Abigajl Med, rediteljski su komentari na ratnu tematiku filma. Prikaz stvarnosti je realističan i odanost Kjubrika ovoj tematici podrazumijeva nekoliko razvojnih etapa. Svaki od filmova govori o elegično konstruisanoj atmosferi sukoba koji eskaliraju u rat čiji su gubici nenadoknadivi, a razvoj civilizacije uvijek je slikan u kružnom kretanju stvari; stalna promjena i tok, ali zakonitosti prirode ostaju iste – promjenjiv je jedino njihov pravac.

Eyes Wide Shut (1999)

eyes-wide-shut

IMDB – 7.3

Rotten Tomatoes – 74%

Poslednji film Stenlija Kjubrika rađen je po noveli Artura Šniclera. Priprema i realizacija su trajale nekoliko godina što je još jedno svjedočanstvo o Kjubrikovom perfekcionizmu. Izazvao je brojne kontroverze i bio cenzurisan poput ostalih. Par iz elitnog menhetnskog društva (Tom Kruz i Nikol Kidman), koji se upušta u seksualnu odiseju, obrađuje Frojdove tipove ličnosti. Snovi, podsvijest, instinkt, potisnute želje i osjećanja su dominanti motivi, a Kjubrik ostaje odan svom stilu: sveznajući pripovjedač i struktura u dva čina, sukob na nekoliko nivoa (počev od onog na planu ličnosti do sveopšeg – dobro i zlo). Podsvjesne želje i frustracije “izlaze na vidjelo”, moral je prikazan u svojoj izvitoperenosti – orgijski obredi pod maskama, ritualni seks, tok radnje između podsvjesnog i svjesnog unutar ličnosti, seksualne fantazije, namjeravano i učinjeno, i odnos ličnosti prema sopstvenoj savjesti.

Završna scena zaboravljene maske na krevetu kompoziciono spaja prološku i epilošku granicu teksta. Započeto prepuštanje podsvijesti i snovima simbolički biva okončano. Film sugeriše na odgovornost ličnosti prema sopstvenom instinktu, borbu unutar ličnosti pod stegom društvenih konvencija. Takođe, obrađen je odnos pojedinca prema statusu i moći, klasno ustrojstvo svijeta, društvene ljestvice koje ne podrazumijevaju i moralne. Naprotiv, kontrast je figura kojom se oblikuju moral i društvo. Vraća se upotrebi klasične muzike (Šostakovič i Ligeti) koja zajedno sa kostimima i scenografijom čini jedno od Kjubrikovih najboljih umjetničkih djela.


Kjubrik u svojoj "kancelariji"

Kjubrik u svojoj “kancelariji”

Stenli Kjubrik umire u sedamdesetoj godini u snu, od posledica srčanog udara, baš kao jedan od likova (pacijent u filmu “Eyes Wide Shut”) i biva sahranjen prije realizacije filma o Napoleonu uz svoje omiljeno drvo u Engleskoj. Njegovi filmovi dobitnici su Oskara, a nagradu za životno djelo dobio je posthumno.

Kjubrik je u svojim filmovima prikazao i marginalce i društvenu elitu u različitim žanrovima (pri čemu je svaki film žanrovski drugačiji – ukoliko je tematika slična, stil je različit, i obratno). Slikao je pojedinca kao reflektora društva, ljudske anomalije, patološka stanja svijesti, a takvim prikazom, svojim umjetničkim revolucijama, ukazao na suštinske vrijednosti, ogolio ljudsko postojanje, motiv prolaznosti, smrti i života. Svako od njegovih djela za temelje uzima književnost (svaki je film adaptiran prema objavljivanim književnim djelima), muzičke kompozicije, motive iz likovne umjetnosti, istoriju umjetnosti i civilizacije. Scene su kadrovima i rakursom dovedene do savršenstva zahvaljujući Kjubrikovom perfekcionističkom odnosu prema detaljima i produkciji, poznavanjem zakonitosti naracije i odstupanjem od tradicionalnog holivudskog stila (izuzev onda kada je takav stil upotrijebljen da prikaže onu vrstu sadržaja koji potpuno odstupa od tradicije već pomenutim motivima tipičnim za njegov rad). Svaki kadar je fotografija, slika za sebe, zato je većina filmova rađena godinama, veoma strpljivo i pažljivo.

Kjubrik je uoči pravljenja filma "Dr. Strangelove" (koji se bavi temom potencijalnog nuklearnog rata) pročitao preko 50 knjiga koje se stručno bave ovom temom.

Kjubrik je bio takav perfekcionista da je uoči pravljenja filma “Dr. Strangelove” (koji se bavi temom potencijalnog nuklearnog rata) pročitao preko 50 knjiga koje se stručno bave ovom temom.

Ovih 13 filmskih revolucija dalo je sliku čovjeka koji se vraća svojoj iskonskoj prirodi dok korača ka savremenosti ili je dio nje. Sveopšta slika zla predstavlja jedan ciklus, zbirku priča sa originalnim, provokativnim i intrigantnim autorskim pečatom u kome je sve dovedeno u pitanje. Teme su svevremene i univerzalne, a njihov reditelj takođe uzima osobinu svevremenosti i neprolaznosti.

U sklopu treće večeri (1. jun) Džada Film Festa imaćemo prilike da gledamo Kjubrikov film “Dr. Strangelove” (iz 1964) u ulici Velimira Tezića (Blok V) u 21h.

About The Author

Tamara Milošević je stalna putnica na relaciji mašta - stvarnost. Beskrajna zaljubljenica u prirodu, nevična društvu, odana umjetnosti.

Leave a reply

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *