Select Page

Kosmički valcer Stenlija Kjubrika

Kosmički valcer Stenlija Kjubrika

– “Ali, molim vas, kako da povjerim nekom lokalnom orkestarskom kompozitoru da mi pravi muziku za film? Pa recite mi kako se oni mogu mjeriti sa djelima klasičnih kompozitora?” – to je bio jedini odgovor Stenlija Kjubrika kada je, pred Novu 1966. godinu, sa predstavnicima kompanije MGM dogovarao detalje snimanja svog legendarnog filma “2001: Odiseja u svemiru”!

Koliko puta ste se pohvalili da ste baš tu, neku vama bitnu pjesmu, ili neku koju ste “čuli baš prvi u gradu” – uhvatili u epizodi neke serije? Ili tokom odjavne špice, ili u najdramatičnijoj sceni nekog filma? E, pa, za to se zahvalite Kjubriku! Ono što nama djeluje potpuno normalno, prije 50 godina apsolutno nije bilo tako. Tu promjenu u filmskoj muzici dugujemo Stenliju Kjubriku i njegovoj beznadežnoj, nepokolebljivoj zaljubljenosti u muziku. Jer do tada se komercijalan film nije mogao zamisliti bez autorske muzike snimljene konkretno za tu priliku…

I zamislite te filmadžije koje su prvo istresle za to vrijeme besramnu sumu od preko deset miliona dolara za snimanje filma naučne fantastike – da bi im režiser rekao da želi samo da mu nabave klasična djela koja bi iskoristio kao muzičku podlogu!

Sa jedne strane je bila vizija budućnosti koja je apsolutno i jedino mogla biti produkt Kjubrikove iščašene mašte. Do tada nezamislivi svemirski brodovi kao lađe za otuđenog čovjeka ka onom boljem, iz budućnosti… A sa druge strane – topli, mekani, pompezni bečki valceri iz 19 vijeka!

2001-A-Space-Odyssey-1968-Lobby-Card-31Čelnici kompanije Metro-Goldvin-Majer su se našli u čudu, ali mogli su samo ćutati. Tako je to bilo pred Kjubrikom. Na kraju, prelomila je smjernica Artura Klarka, pisca knjige po kojoj je rađena “Odiseja”, a koji je bio svjestan da se njegova vizija svakako razlikuje od Kjubrikove…

– “Mnogo toga vam je sigurno čudno, ali vjerujte, samo treba da mu date sve što vam traži. To što nam sprema je sljedeći evolutivni korak u razvoju filma” – kazao je Klark.

Kjubrikova opsesija muzikom

Kjubrik je bio čovjek apsurda i paradoksa. Svaki pokušaj da prikaže ljudski poduhvat završavao se slikama o hladnom, sebičnom, dehumanizovanom Čovjeku. Njegovi filmovi su hladni, likovi robotizovani, nemušti, surovi, nesposobni da verbalizuju i iskažu i tu sopstvenu emotivnu osakaćenost.

stanleyMnogi su Kjubrika, nepokolebljivog autora, zamišljali upravo kao njegove likove. I kako su samo griješili! Najbolje ga je poznavala dama sa kojom je proveo 40 godina, do njegove smrti 1999. godine, njemačka glumica Kristijen Harlan.

– “Sve što je Stenli radio uključivalo je nevjerovatnu posvećenost, ali tu nije bilo manije. Bio je nevjerovatno blag lik. Samo jedna stvar bila mu je potrebna da zadrži tu mirnoću: muzika. I uvijek je bila tu. Bilo mi je teško da se naviknem da živim sa tipom koji po cijeli dan samo sluša ploše klasične muzike! Bio je poput čovjeka koji ne može da pregura dan bez kafe, samo što su njemu “to nešto” bile muzičke ploče. Upalio bi, na primjer, Riharda Štrausa i bez prestanka mi pričao o projektu koji sprema. A jedino o čemu je bio sposoban da priča sa više strasti od filmova bila je upravo – muzika”, kazala je Harlan u velikom intervjuu za britanski Gardijan 2010. godine.

Posveta Ničeu

Kjubrik je želio da “2001: Odiseja u svemiru” bude nešto više, nešto neviđeno do tada. Sasvim komercijalan projekat koji će ispod i iznad svega da proda – filozofiju!

Sve te teme – čovjeka i nadčovjeka, prolaznosti, cikličnosti, otuđenja, robotizacije, dehumanizacije, osakaćenosti od vrlina i brige za bilo koga drugog – jasno ukazuju koliko je Kjubrik bio fasciniran nihilizmom. I koliko su ga proganjali i inspirisali apsurdi ljudskog postojanja. Konkretno, filozofija Fridriha Ničea.

Zato i ne čudi da je za uvodnu scenu “Odiseje”, onaj prvi korak od majmuna ka čovjeku, odabrao “Also sprach Zarathustra” (“Tako je govorio Zaratustra”), muzičku poemu Riharda Štrausa, koja je takođe inspirisana Ničeovim Zaratustrom i slavnog knjigom njemačkog filozofa.

Kjubrik je bio izvanredan poznavalac klasične muzike, a taj prvi dio “Zaratustre” (“Zora”) je upravo proslavio njegov film.

Rihard nije bio u bilo kakvom srodstvu sa Johanom Štrausom – a taj drugi, slavni Bečlija 19. vijeka autor je slavnog valcera “Na lijepom plavom Dunavu”, koji je Kjubrik iskoristio za grandioznu scenu slavljenja ljudskog postignuća, dok astronauti grabe kosmičkim mrakom.

Samo tada, i još pred samu smrt za film “A.I.” čiju premijeru nije dočekao, Stenli je izabrao jednog ili drugog Štrausa za svoje filmove. I to je bilo dovoljno za istoriju, jer je “Odisejom” počela praksa da se već popularna ili snimljena muzika koristi u filmovima.

Intimni apsurdi

Apsurdi i kontrasti. Samo je Kjubriku moglo pasti na pamet da prelijepi Šostakovičev “2. valcer” iskoristi u momentu dok Nikol Kidman piški u “Eyes Wide Shut”! Taj sudar klasike i džeza starom majstoru poslužio je da iskrenom intimom oslika jednu potpuno banalnu scenu.

Kjubrik je otac kasnije rijetko upotrebljavane tehnike, da momente najstrašnijeg nasilja, kontroverze ili krvoprolića pokrije potpuno laganom, uzvišenom i pastoralnom muzikom. Na primjer, sekvenca “Hrista koji pleše”, u “Paklenoj pomorandži”, potpuno neočekivano pokrila je Betovenova “9. simfonija”!

Efekat je bio razarajuć, enigmatičan, provokativan. Naravno, i uznemirujuć. Šta tek onda reći za “Odu radosti” u sceni silovanja u istom filmu.

Tako je Kjubrik uspijevao da nam ukaže, koliko užasnih stvari oko nas svakodnevno prigušujemo. Koliko puta, u stvari, okrećemo glavu na drugu stranu.

Za one bolje poznavaoce muzike uvijek je ostavljao rane smjernice u filmovima, poput zloslutnih znaka, šta ih očekuje do kraja. Tako horor “Shining” otvara dio “San vještičije gozbe” iz “Fantastične simfonije” Hektora Berlioza. Sasvim dovoljan znak da nešto kreće po zlu!

Smrt računara

Konačno, možda najviše samilosti u svojim filmovima Stenli Kjubrik pokazao je prema jednom – računaru. Scena gašenja pobunjenog kompjutera HAL u “2001: Odiseja u svemiru”, od strane čovjeka koji nije spreman za oprost, ispraćena je pjesmom “Daisy Bell”. Bila je tako nalik običnoj smrti jednog nebitnog čovjeka… Praćena regresijom na nivo nevinog djeteta.

Rekli smo već – Kjubrik je bio opsijednut cikličnošću, ponavljanju u automatizovanom, ljudskom životu. Samo šest godina prije nego je scena snimljena, u skrovitom istraživačkom birou kompanije IBM, konstruisan je prvi računar koji je imao opciju da simulira ljudski glas. I “pjevao” je upravo tu pjesmu, “Daisy Bell”.

Tako je gašenje računara HAL istovremeno bio i kraj jednog velikog ljudskog poduhvata i vrline, gdje jedno napredno “biće”, robot, gubi bitku od sebičnog, mehaničkog degradiranog čovjeka.

To je mogao samo Kjubrik! Drugi su kasnije samo kopirali. Što je najbolje možda opisao moderni genije među režiserima, Pol Tomas Anderson: “Najteže mi je bilo da se pomirim da ništa novo ne mogu smisliti kada je korišćenje muzike u filmu u pitanju. Sve što mi padne na pamet, Kjubrik je već uradio!”

About The Author

Stojan je novinar Pobjede, sportskog lista Arena i magazina Objektiv.

Leave a reply

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *